چرا تعریف و تمجید دیگران، موفقیتهای بزرگ یا موقعیت اجتماعی نمیتوانند جای خالی عزتنفس را پرکنند؟
صبح مشهد- تا به حال شده فردی را ببینید که درظاهر همهچیزدارد؛ شغل مناسب، درآمد خوب، تحصیلات عالی وحتی تحسین دیگران، اما کافی است با یک شکست روبهرو شود یا انتقادی بشنود تا احساس کند تمام ارزشش را ازدست داده است؟درمقابل، افرادی هم هستند که با وجود تجربه شکست یا ازدست دادن موقعیتهای مهم، آرامش خود را حفظ میکنند ودوباره ازنوشروع میکنند. تفاوت این دوگروه تنها درمیزان موفقیت یا تواناییهایشان نیست بلکه درچیزی به نام «عزتنفس»ریشه دارد. عزتنفس یکی ازبنیادیترین مفاهیم روانشناسی است که برکیفیت روابط، سلامت روان، تصمیمگیری و حتی میزان رضایت اززندگی اثرمیگذارد ودرنهایت به این پرسش برمیگردد که «من خودم را چقدر ارزشمند میدانم؟»
ارزش «من» وابسته به موفقیت نیست
عزتنفس یعنی ارزیابی کلی فرد ازارزش وجودی خودش. فردی که عزتنفس سالمی دارد، باور دارد صرفنظرازموفقیتها یا شکستهایش، انسانی ارزشمند و شایسته احترام است. این احساس، وابسته به شغل، درآمد، ظاهر، مدرک تحصیلی یا تأیید دیگران نیست. به همین دلیل، افراد دارای عزتنفس بالا وقتی شکست میخورند، خود را بیارزش نمیدانند. آنها ممکن است ازنتیجه ناراحت شوند، اما شکست را معادل شکست شخصیت خود تلقی نمیکنند.درمقابل،کسانی که عزتنفس پایینی دارند، معمولاًهراشتباه را نشانهای ازناکافی بودن خود میبینند.
عزتنفس چگونه شکل میگیرد؟
روانشناسان معتقدند بذرهای عزتنفس ازسالهای نخست زندگی کاشته میشود. شیوه برخورد والدین، میزان پذیرش کودک، احساس امنیت، احترام به هیجانهای او و فرصت تجربه موفقیت و شکست، همگی درشکلگیری این احساس نقش دارند.کودکی که بارها پیام«به اندازه کافی خوب نیستی» را دریافت میکند، ممکن است دربزرگسالی هم همواره احساس کند باید ارزش خود را ثابت کند.درمقابل،کودکی که با وجود اشتباهاتش مورداحترام وپذیرش قرارگرفته است، معمولاً در آینده نیز نگاه مهربانتری به خود خواهد داشت.
تاثیرعزتنفس درروابط عاطفی
یکی ازواضحترین نشانههای عزتنفس را میتوان درروابط عاطفی مشاهده کرد.فردی که عزتنفس سالمی دارد، خود را شایسته عشق واحترام میداند.اونیازهایش را بیان میکند، برای خود مرزهای مشخصی دارد واگررابطهای به اوآسیب بزند، توان ترک آن را پیدا میکند.اوازمخالفت یا «نه» گفتن نمیترسد،چون ارزش خود را وابسته به تأیید طرف مقابل نمیداند. اما فردی که عزتنفس پایینی دارد، اغلب ازترس رها شدن، خواستههای خود را نادیده میگیرد. ممکن است بارها ازاشتباههای شریک زندگیاش چشمپوشی کند یا برای حفظ رابطه، مدام ازخودگذشتگی کند، نه ازروی عشق، بلکه ازترس این که، دیگردوستداشتنی نخواهد بود.
مرز میان اشتباه و شخصیت
یکی ازمهمترین ویژگیهای عزتنفس سالم، توانایی تفکیک رفتارازهویت است. همه انسانها اشتباه میکنند، اما افراد دارای عزتنفس سالم هنگام خطا نمیگویند: «من آدم بیعرضهای هستم.» آنها میگویند: «اشتباه کردم و باید آن را اصلاح کنم.» همین تفاوت ظاهراً کوچک، تأثیر بزرگی بر سلامت روان دارد.
چرا تأیید دیگران کافی نیست؟
بسیاری ازافراد تصورمیکنند اگربیشتر تحسین شوند یا به موفقیتهای بزرگتری برسند، احساس ارزشمندی خواهند کرد، اما تجربه نشان میدهد تأیید بیرونی تنها اثری موقتی دارد.کسی که در درون خود احساس بیارزشی میکند، حتی پس ازدریافت تعریف وتمجید هم خیلی زود دوباره به دنبال تأیید بعدی خواهد رفت. درمقابل، عزتنفس سالم ازدرون تغذیه میشود. چنین فردی از شنیدن تعریف دیگران خوشحال میشود، اما برای احساس ارزشمندی به آن وابسته نیست.
سیستم ایمنی روان ما
شاید بتوان عزتنفس را به سیستم ایمنی بدن تشبیه کرد. همانطورکه سیستم ایمنی ازبدن در برابربیماریها محافظت میکند، عزتنفس هم ازروان انسان دربرابرشکستها، انتقادهای ناعادلانه و تجربههای تلخ زندگی محافظت میکند. داشتن عزتنفس به این معنا نیست که فرد هرگز ناراحت، خشمگین یا ناامید نمیشود بلکه به این معناست که این احساسات، هویت اورا ویران نمیکنند.اومیداند ارزشش فراترازنتیجه یک امتحان، یک شکست شغلی یا پایان یک رابطه است.
