یک پژوهشگر و کارشناس موسیقی خراسان، گفت: دوتار از دیرباز با زندگی، آیین‌ها و فرهنگ مردم خراسان پیوند داشته و انتقال سینه‌به‌سینه این هنر موجب تداوم آن شده است؛ به‌گونه‌ای که امروز نیز با وجود برخی بی‌مهری‌ها، نسل جدید همچنان از این ساز استقبال می‌کند.
به گزارش صبح مشهد، غفور محمدزاده در گفت‌وگو با خبرنگاران با اشاره به جایگاه دوتار در فرهنگ موسیقایی خراسان اظهار کرد: دوتار، همان‌طور که از نامش پیداست، دارای دو وتر یا سیم است که در گذشته از ابریشم ساخته می‌شد و از دهه ۴۰ به بعد سیم‌های فلزی جایگزین آن شد؛ همچنین در گذشته از زه یا روده تابیده ساخته می‌شد و امروزه از نخ‌های نایلونی خاص استفاده می‌شود.
وی افزود: برای شناخت گستره این ساز باید خراسان بزرگ را در نظر گرفت. دوتار از تاجیکستان و ترکمنستان آغاز می‌شود، وارد افغانستان می‌شود و سپس به خراسان رضوی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی می‌رسد و پس از آن در گلستان، مازندران و در نهایت تالش در گیلان نیز حضور دارد. این پژوهشگر موسیقی خراسان درباره پیشینه تاریخی دوتار تصریح کرد: بر اساس پیکرک‌هایی که کاوشگران باستانی کشف کرده‌اند، قدمت این ساز به بیش از هزار سال پیش از میلاد می‌رسد.
در گذشته به دوتار «تنبور» گفته می‌شده و فارابی نیز از تنبورهای خراسانی، بغدادی و شروانی یاد کرده است. دوتار شرق خراسان؛ میراثی با ساختار و صدای ویژه محمدزاده با اشاره به ساختار دوتار شرق خراسان بیان کرد: دوتار شرق خراسان همان تنبور خراسانی مورد اشاره فارابی است که سه بخش اصلی شامل کاسه، صفحه و دسته دارد. جنس کاسه و صفحه از چوب درخت توت و دسته از چوب درخت زردآلو یا عناب است. وی درباره ویژگی صوتی دوتار شرق خراسان تصریح کرد: دوتار شرق خراسان صدای جرس‌تری نسبت به سایر مناطق ایران دارد و این ویژگی به شرایط اقلیمی و آب‌وهوای گرم و خشک منطقه مربوط می‌شود.
دوتار؛ سازی ریشه‌دار در تار و پود زندگی خراسانی‌ها این خواننده و نوازنده دوتار با اشاره به مناطق رواج دوتار در شرق خراسان گفت: دوتار در تربت‌جام، تایباد، باخرز، صالح‌آباد، خواف و سرخس رواج دارد و از دوتارنوازان مشهور شرق خراسان می‌توان به محمد سلیمانی، عبدالله سروراحمدی، یوسف‌خان تیموری، غلامعلی میرزااحمدی، اسدالله اسدی، حسین سمندری، غلامرضا قوی‌تن، ذوالفقار عسکریان، حسین جوهریان، هوشنگ‌خان انصاری و عثمان محمدپرست اشاره کرد.
محمدزاده با اشاره به پیوند دوتار با زندگی مردم خراسان اظهار کرد: از آنجا که نغمات دوتار از بطن زندگی مردم سرچشمه می‌گیرد، در تار و پود زندگی خراسانی‌ها دوتار وجود دارد و در حقیقت همراه آواز نواخته می‌شده است. در آیین‌ها و جشن‌های خراسان، از جمله جشن‌های پیوند و ازدواج، تولد و ختنه‌سوران، دوتار حضور داشته و مفاهیم معنوی و عرفانی نیز با دوتار همراهی می‌شده است.
وی درباره پیوند این ساز با آواز ادامه داد: رابطه دوتار و آواز به حدی است که بسیاری از خوانندگان مشهور محلی خراسان، نوازنده دوتار نیز بوده‌اند؛ از جمله غلامعلی پورعطایی، حاجی نورمحمد درپور و کریم کریمی. برعکس، بسیاری از نوازندگان دوتار نیز خوانندگی می‌کردند که از جمله آن‌ها می‌توان به حسین جوهریان، ذوالفقار عسگریان و عثمان محمدپرست اشاره کرد.
«یک پنجه دوتار»؛ شیوه‌ای از نوازندگی در خراسان این پژوهشگر موسیقی با اشاره به شیوه نوازندگی دوتار در خراسان گفت: دوتار در خراسان با پنجه نواخته می‌شده است و به همین دلیل می‌گفتند «یک پنجه دوتار بشنویم». انتقال هنر دوتارنوازی به صورت سنتی و سینه‌به‌سینه بوده و آموزش‌ها در قالب مکتب استاد و شاگرد ارائه می‌شده است.
محمدزاده با اشاره به شیوه‌های آموزشی امروز خاطرنشان کرد: در حال حاضر آموزشگاه‌های موسیقی و مربیان دوتار، این ساز را بر اساس یک‌سری مفاهیم قراردادی میان خودشان، از جمله تعداد ضرب و شماره پرده، آموزش می‌دهند.
وی درباره میزان استقبال نسل امروز از دوتار اظهار کرد: خوشبختانه اقبال عمومی نسل امروز به این ساز رضایت‌بخش است و با وجود بی‌مهری‌هایی که به موسیقی خراسانی می‌شود، چراغ آموزش همچنان روشن است. در شهرهایی مانند تربت‌جام، گروه‌های دوتارنوازی دانش‌آموزی بسیار خوبی فعالیت می‌کنند و این موضوع نشان می‌دهد نسل جدید همچنان به این ساز علاقه‌مند است.
ضرورت تقویت مکتب‌خانه‌های موسیقی این خواننده و نوازنده دوتار با اشاره به وضعیت مکتب‌خانه‌های موسیقی در منطقه گفت: اکنون در برخی استان‌های مجاور مکتب‌خانه‌های موسیقی داریم که ممکن است سال‌به‌سال در آن‌ها باز نشود، اما در تربت‌جام چنین مکتب‌خانه‌ای نداریم و ایجاد آن در این شهر از اهمیت بالایی برخوردار است.
محمدزاده ادامه داد: در مکتب‌خانه‌های موسیقی، استادان و مربیان گرد هم می‌آیند و نشست‌های آموزشی و پژوهشی برگزار می‌کنند. اجراهای بزرگان موسیقی نیز شنیده و دیده می‌شود و نسل امروز می‌تواند بدون واسطه دوتارنوازی را ببیند و بشنود که همین مسئله به افزایش علاقه‌مندی آن‌ها کمک می‌کند.
وی با اشاره به فعالیت مکتب‌خانه حاج قربان در قوچان خاطرنشان کرد: اکنون در قوچان مکتب‌خانه حاج قربان فعال است و به همت خانواده ایشان، چهارشنبه‌شب‌ها دورهمی‌هایی برگزار می‌شود. این نوازنده دوتار با تأکید بر ضرورت حمایت از موسیقی بومی گفت: باید حمایت‌ها انجام شود تا جوان امروز به سمت موسیقی سخیف و غیربومی نرود. البته همه موسیقی‌های غیربومی ایراد ندارند؛ منظور از موسیقی سخیف غیربومی، موسیقی‌هایی است که ارزش و محتوای درستی ندارند و از نظر ساختاری نیز قابل دفاع نیستند.
در غیر این صورت، موسیقی کلاسیک جهانی در جای خود ارزشمند است. محمدزاده با اشاره به فعالیت‌های اخیر خود در حوزه رسانه اظهار کرد: نزدیک به دو ماه است که در رادیو خراسان رضوی مشغول به کار شده‌ام و نخستین اقدام عملی من راه‌اندازی و تهیه برنامه «خراسان‌نوا» بوده است که به معرفی موسیقی خراسان می‌پردازد. دوتار؛ سازی ریشه‌دار در تار و پود زندگی خراسانی‌ها وی افزود: به‌عنوان کارشناس در این برنامه حضور دارم و تهیه‌کننده و گوینده برنامه نیز هم موسیقی را به‌درستی می‌شناسد و هم پنجه بر ساز می‌ساید. نتیجه این همکاری، تولید برنامه‌ای با درجه عالی برای مخاطبانی است که علاقه‌مند به دانستن و شنیدن نغمه‌های ناب خراسانی هستند.
این برنامه در حال حاضر به‌صورت همزمان از سه شبکه خراسان رضوی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی پخش می‌شود. شناخت موسیقی؛ لازمه انتقال درست به نسل جدید این پژوهشگر موسیقی خراسان با اشاره به تجربه خود در جشنواره موسیقی جوان گفت: چندین دوره است که داور جشنواره موسیقی جوان هستم و همواره این موضوع مدنظر من بوده که جوانان ما آنچه را می‌خوانند و می‌نوازند، بدانند و درک کنند.
هرگاه فرد درک درستی از آنچه می‌خواند یا می‌نوازد داشته باشد، می‌تواند آن را به‌درستی نیز انتقال دهد. محمدزاده درباره فعالیت‌های پژوهشی و رسانه‌ای خود گفت: طی ۳۰ سال فعالیت هنری، بیش از هفت جلد کتاب در خصوص معرفی موسیقی تربت‌جام نوشته‌ام و بیش از ۵۰ برنامه برای معرفی موسیقی خراسان تهیه کرده‌ام که از شبکه‌های استانی، رادیو فرهنگ، رادیو صبا، رادیو گفت‌وگو و دیگر رسانه‌ها پخش شده‌اند.
وی تأکید کرد: هدف من از این فعالیت‌ها تنها انتقال مفاهیم موسیقی منطقه نیست، بلکه تقویت دانایی نسل جدید و البته مخاطبان نسبت به موسیقی خراسان است.
منبع: ایسنا خراسان رضوی
