سید احسان عابدیان
کارشناس علوم ارتباطات (رسانه)
صبح مشهد- در نظام بینالملل معاصر، «جنگ قدرت» دیگر صرفاً به درگیریهای نظامی محدود نمیشود، بلکه ابعاد پیچیدهتری همچون اقتصاد، فناوری، فرهنگ و بهویژه رسانه را در بر میگیرد. قدرتهای جهانی در رقابت برای حفظ یا گسترش نفوذ خود، از ابزارهای متنوعی بهره میبرند که یکی از مؤثرترین آنها، شکلدهی به افکار عمومی در سطح جهانی است. در این میان، رسانهها بهعنوان بازوی نرم قدرت، نقشی تعیینکننده در جهتدهی به ادراک، قضاوت و حتی کنش جوامع ایفا میکنند.
از منظر روابط بینالملل، این پدیده در چارچوب مفاهیمی چون «قدرت نرم» و «هژمونی فرهنگی» قابل تحلیل است. برخلاف قدرت سخت که بر اجبار و زور متکی است، قدرت نرم از طریق اقناع، روایتسازی و تولید معنا عمل میکند. رسانههای بزرگ غربی، با پوشش گسترده جهانی و دسترسی به فناوریهای پیشرفته ارتباطی، توانستهاند روایتهای مسلطی از تحولات بینالمللی ارائه دهند که اغلب همسو با منافع سیاسی و راهبردی دولتهای متبوع خود است.
تأثیر این روند بر جامعه جهانی، بهویژه جوامع مسلمان، قابل توجه است. در بسیاری از موارد، تحولات کشورهای اسلامی در چارچوب گفتمانهایی چون «تهدید امنیتی»، «افراطگرایی» یا «بیثباتی مزمن» بازنمایی میشود. چنین روایتهایی نهتنها تصویر کلی جهان اسلام را در افکار عمومی جهانی مخدوش میسازد، بلکه زمینه مشروعیتبخشی به فشارهای سیاسی، تحریمهای اقتصادی و حتی مداخلات خارجی را نیز فراهم میکند. در واقع، جنگ قدرت در این سطح، به جنگ روایتها و ذهنها تبدیل شده است.
از سوی دیگر، این فضای رسانهای میتواند بر خود جوامع مسلمان نیز اثرگذار باشد. تکرار مداوم روایتهای خاص، گاه موجب تضعیف اعتمادبهنفس جمعی، ایجاد شکافهای هویتی و حتی بازتولید اختلافات داخلی میشود. هنگامی که افکار عمومی در معرض جریان یکسویه اطلاعات قرار میگیرد، امکان شکلگیری تحلیل مستقل و واقعبینانه کاهش مییابد و ذهنها ناخودآگاه در چارچوبهای از پیشطراحیشده هدایت میشوند.
با این حال، از منظر روابط بینالملل، این وضعیت صرفاً به معنای انفعال نیست. جهان اسلام میتواند با سرمایهگذاری در دیپلماسی رسانهای، تقویت رسانههای مستقل و فراملی، و ارتقای سواد رسانهای در میان شهروندان، نقش فعالتری در عرصه جنگ نرم ایفا کند. ایجاد روایتهای بومی و واقعگرایانه، همکاری رسانهای میان کشورهای مسلمان و حضور مؤثر در فضای دیجیتال جهانی، از جمله راهکارهایی است که میتواند توازن نسبی در این میدان ایجاد کند.
در نهایت، جنگ قدرت در جهان امروز بیش از هر زمان دیگری در عرصه ذهن و افکار جریان دارد. آینده روابط بینالملل نهتنها در میدانهای نبرد، بلکه در اتاقهای خبر، شبکههای اجتماعی و ذهن مخاطبان رقم میخورد. آگاهی از این واقعیت و برخورد هوشمندانه با آن، میتواند به جوامع مسلمان کمک کند تا بهجای تبدیل شدن به موضوع روایت دیگران، خود به کنشگرانی مؤثر در روایتسازی جهانی بدل شوند.
