نام یکی از ابتدایی‌ترین شناسه‌های هویتی افراد است که معمولاً خود فرد در انتخاب آن نقشی ندارد اما بخشی از فرهنگ، اعتقادات و شخصیت وی را می‌سازد. در جامعه امروز نوعی تغییر گرایش در انتخاب نام‌ها دیده می‌شود که ریشه در روند توسعه، تفاوت‌های فرهنگی و نقش پررنگ رسانه‌ها دارد و بر این اساس، گرایش به انتخاب اسامی ایرانی نسبت به اسامی اعتقادی افزایش یافته است.
صبح مشهد- امروزه انتخاب نام فرزند به یکی از مشغله‌های مهم خانواده‌ها در مسئله فرزندآوری تبدیل شده است. خانواده‌ها پیش از تولد فرزند خود، علاوه بر جشن تعیین جنسیت، جشن انتخاب نام نیز برگزار می‌کنند و این موضوع که این اسامی نوآورانه، منحصر به فرد و با ریشه ایرانی باشد، اهمیت دوچندانی پیدا کرده است.
در گذشته، خانواده‌ها برای تعیین نام فرزندان خود از اسامی استفاده می‌کردند که جدا از معانی آن‌ها، نام یک شخصیت برجسته تاریخی و مذهبی بودند؛ از جمله «علی»، «محمد»، «فاطمه» و «زهرا» که فراتر از معنا، بازتاب‌دهنده اعتقادات مردم است که همچنان هم از این اسامی استفاده می‌شود.
افزایش اسامی ایرانی در آمار پرتکرارترین نام بر اساس گفت‌وگوی ایسنا با مرتضی امیرآبادی‌زاده- مدیرکل ثبت احوال خراسان رضوی
بررسی آمار فراوانی اسامی در این استان از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴، حاوی نکات قابل توجهی درباره تغییر سلیقه و گرایش خانواده‌ها در انتخاب نام فرزندان است. طبق این آمار، از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، «فاطمه» و «زهرا» به ترتیب در رتبه‌های اول و دوم پرتکرارترین اسامی دختران در خراسان رضوی قرار داشته‌اند؛ اما در سال ۱۴۰۴ این روند تغییر کرده و نام‌های «پناه» و «ماهلین» به ترتیب رتبه‌های اول و دوم را به خود اختصاص داده‌اند و «فاطمه» در جایگاه سوم قرار گرفته است. این تغییر جایگاه نشان‌دهنده تحول در سلیقه خانواده‌ها و گرایش آن‌ها به انتخاب نام‌های متفاوت برای فرزندانشان است.
گرایش مردم در نام‌گذاری به کدام سو می‌رود؟ بررسی روند این آمار همچنین نشان می‌دهد که از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴، سهم اسامی با ریشه ایرانی در میان ۲۰ نام پرتکرار دختران به‌تدریج افزایش یافته است؛ به طوری که در سال ۱۳۹۰ تنها پنج نام ایرانی در این فهرست قرار داشت، اما این تعداد در سال ۱۴۰۴ به ۱۴ نام رسیده است. نام‌هایی همچون پناه، ماهلین، نورا، رستا، دلوین، آوا، بهار، باران و آیلین از جمله اسامی با ریشه ایرانی هستند که در کنار نام‌هایی مانند فاطمه، زهرا و زینب در میان اسامی پرتکرار دختران قرار گرفته‌اند.
این تغییرات در نام‌گذاری پسران نیز قابل مشاهده است. بر اساس آمار، از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ هیچ نام ایرانی در میان ۲۰ اسم پرتکرار پسران قرار نداشته، اما از سال ۱۳۹۶ به بعد، حضور این اسامی در فهرست فراوانی اسامی پسران خراسان رضوی روند افزایشی داشته است؛
به‌گونه‌ای که در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۱ نام از ۲۰ نام پرتکرار پسران، ریشه ایرانی داشته‌اند. در این میان، نام‌هایی همچون کیان، ماهان، شاهان، مهدیار، سامایار، آریا، آی‌هان و کوروش از جمله اسامی ایرانی هستند که طی سال‌های اخیر در میان نام‌های پرتکرار پسران قرار گرفته‌اند. برای درک چرایی این تغییرات و شناخت عواملی که خانواده‌ها را به سمت انتخاب نام‌های متفاوت سوق می‌دهد، باید از آمار عبور کرد و این موضوع را از منظر جامعه‌شناسی بررسی کرد.
در این راستا، غلامرضا حسنی‌درمیان- عضو هیأت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد- در گفت‌وگو با ایسنا به ابعاد مختلف آن پرداخته است. افزایش گرایش مردم به اسامی نوگرایانه‌تر غلامرضا حسنی‌درمیان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تغییر گرایشات مردم در نام‌گذاری فرزندان خود، اظهار کرد: علت تغییر الگوی نام‌گذاری در جامعه را باید از منظر انسان‌شناسی و مردم‌شناسی و با توجه به تحولات فرهنگی و اجتماعی بررسی کرد. توسعه و تغییرات ناشی از آن، گسترش نوگرایی و حتی تضعیف برخی تعاملات و مراودات فرهنگی، بر انتخاب نام‌ها تأثیر گذاشته است.
وی ادامه داد: امروزه والدین به سمت انتخاب نام‌هایی می‌روند که از نظر خودشان نوگرایانه‌تر و متفاوت‌تر باشد. با این حال، ما آموزش و آگاهی‌بخشی دقیقی درباره ویژگی‌های یک نام مناسب نداریم؛ درحالی که نام‌گذاری از جنبه‌های روان‌شناختی، هویتی و اجتماعی اهمیت دارد و باید به این موضوع توجه کرد که یک نام در آینده چه تأثیری بر ارتباطات فرد، به‌ویژه در محیط مدرسه و نظام آموزشی، خواهد داشت. عضو هیأت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به پیچیدگی آوایی نام‌های جدید، گفت: امروزه برخی از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها حتی در تلفظ بعضی از نام‌های جدید با مشکل مواجه هستند. پیچیدگی آوایی و کلامی برخی نام‌ها به اندازه‌ای است که افراد مسن‌تر به‌راحتی نمی‌توانند آن‌ها را بیان کنند.
گاهی نیز این نام‌ها با فرهنگ دینی و حتی فرهنگ ملی ما فاصله دارند. در تغییر گرایشات مردم در نام‌گذاری، با بخشی از تغییرات سبک زندگی مواجه هستیم که بر این مسئله نیز تأثیر گذاشته است. حسنی‌درمیان با بیان اینکه این تغییرات ریشه در تحولات فرهنگی و اجتماعی و مسائل مردم‌شناختی دارد، تشریح کرد: همان‌طور که در فرآیند توسعه، گاهی نوعی گریز از سنت در بخش‌های مختلف زندگی شکل می‌گیرد، این گریز از سنت به حوزه نام‌گذاری نیز سرایت کرده است در واقع، نام دیگر صرفاً وسیله‌ای برای معرفی یک فرد نیست، بلکه گاهی قرار است جایگاه اجتماعی و تفاوت‌های فرهنگی و طبقاتی خانواده را نیز نشان دهد.
برخی والدین به دنبال انتخاب نامی هستند که نوآورانه و متفاوت باشد و حتی نوعی شاخصه طبقاتی و اجتماعی را بازتاب دهد. وی افزود: در برخی موارد، خانواده‌ها بیشتر به دنبال این هستند که نام فرزندشان نشان‌دهنده نوگرایی و تمایز اجتماعی آن‌ها باشد تا اینکه به معنای نام، تأثیر آن بر شخصیت آینده فرزند و احساس هویت و تعلقی که فرد می‌تواند نسبت به نام خود داشته باشد، توجه کنند.
گسست اسامی با معانی آن‌ها؛ عامل فاصله از انتخاب نام‌های دینی این جامعه‌شناس درباره انواع گرایش در انتخاب اسم، اظهار کرد: در گذشته دو عامل اصلی در انتخاب نام تأثیرگذار بود؛ جنبه ملی و دیگری جنبه اعتقادی و مذهبی که بسیاری از نام‌ها مانند فاطمه، حسین و علی برگرفته از فرهنگ دینی بودند و معنای مشخصی را با خود به همراه داشتند. افرادی که این نام‌ها را داشتند، به‌نوعی با معنا و هویت نهفته در آن‌ها عجین می‌شدند.
گسست اسامی با معانی آن‌ها، باعث کمتر شدن انتخاب این اسامی شده است. حسنی درمیان ادامه داد: از سوی دیگر، انتخاب نام‌های ایرانی نیز با هویت ملی پیوند داشت. برای مثال، نام‌هایی که از فرهنگ و تاریخ ایران برگرفته می‌شدند، حامل نوعی هویت و تعلق ملی بودند. این پیوند میان نام و هویت، امروز تا حدودی تضعیف شده است؛ هرچند همچنان این نام‌ها در جامعه فراوانی قابل‌توجهی دارند، اما در مقایسه با گذشته با نوعی افول مواجه شده‌اند. وی با تأکید بر کاهش گرایش به اسامی مذهبی به دلیل تضعیف اعتقادات دینی، تصریح کرد: در برخی موارد، گرایش به نام‌هایی افزایش یافته که سنخیت و پیوند مشخصی با فرهنگ ملی و اعتقادات مذهبی ما ندارند. وقتی ارزش‌های دینی و اعتقادی در بخشی از جامعه تضعیف می‌شود، گرایش به نام‌های برگرفته از این حوزه‌های فرهنگی نیز ممکن است کاهش پیدا کند.
در این صورت، انتخاب نام‌های ترکیبی یا نام‌هایی که از نظر آوایی و تلفظ پیچیدگی دارند، افزایش می‌یابد. گرایش مردم در نام‌گذاری به کدام سو می‌رود؟ فرهنگ ایرانی و اسلامی از هم جدا نیستند عضو هیأت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه نباید فرهنگ ایرانی و اسلامی را دو حوزه کاملاً جدا از یکدیگر در نظر گرفت، خاطرنشان کرد: بسیاری از نام‌های مذهبی و دینی، بخشی از هویت فرهنگی ایرانیان هستند.
نام امام حسین(ع) و دیگر شخصیت‌های دینی در حفظ ارزش‌ها و مرزهای فرهنگی ما نقش داشته‌اند. بنابراین، نمی‌توان میان ایرانی بودن و اسلامی بودن نام‌ها تقابل ایجاد کرد. حسنی‌درمیان با اشاره به تأثیر رسانه‌ها در تغییر گرایشات مردم در اسم‌گذاری، اظهار کرد: فیلم‌ها، سریال‌ها، برنامه‌های تلویزیونی و حتی کتاب‌های درسی می‌توانند بر الگوی نام‌گذاری خانواده‌ها تأثیر بگذارند. وقتی در فیلم‌ها و سریال‌ها به‌ویژه آثار مربوط به کودکان، نام‌های خاصی به‌طور مکرر استفاده می‌شود، این نام‌ها به‌صورت ناخودآگاه در ذهن مخاطبان جای می‌گیرند و ممکن است بر انتخاب‌های بعدی آن‌ها اثر بگذارند.
وی ادامه داد: باید بررسی شود که در رسانه‌ها، فیلم‌ها، سریال‌ها و کتاب‌های درسی چه نام‌هایی بازنمایی می‌شوند و چه تصویری از آن‌ها به جامعه ارائه می‌شود. این موضوع می‌تواند در تغییر ذائقه نام‌گذاری و گرایش به نام‌های نوآورانه و متفاوت تأثیرگذار باشد. معمولاً گرایشات مردم در اسم‌گذاری با روند توسعه، سبک زندگی و تغییر ذائقه مردم درهم تندیده است.
این جامعه‌شناس با بیان اینکه گرایش به سمت انتخاب نام‌های ایرانی در تقابل با فرهنگ مذهبی و دینی ما ندارد، گفت: خودمان ایرانی بودن را تبلیغ می‌کنیم و باید چنین کاری انجام دهیم. در انتخاب اسم، نکته‌ای که ممکن است آسیب‌زا باشد، این است که نام یک فرد در شناسنامه یک نام باشد و در کلام نام دیگری صدا زده شود. به عنوان مثال، در کلام نام «زهرا» را «زی‌زی» می‌گویند یا اینکه افراد نام خود را به این دلیل که قدیمی شده است، تغییر می‌دهند.
ضرورت معرفی معنای عمیق نام‌های ایرانی و مذهبی حسنی‌درمیان با تأکید بر ضرورت معرفی معانی و ریشه نام‌ها، تشریح کرد: ما باید معنای نام‌ها و ریشه فرهنگی آن‌ها را برای افراد توضیح دهیم. گاهی افراد به دلیل نگاه نوگرایانه‌ای که دارند، نام‌های قدیمی‌تر را متناسب با سلیقه امروز خود نمی‌دانند و به فکر تغییر آن می‌افتند؛ اما اگر معنای عمیق نام‌های ایرانی و مذهبی به‌درستی معرفی شود و ارزش‌های نهفته در آن‌ها مورد توجه قرار گیرد، می‌توان بخشی از این فاصله را کاهش داد. وی با اشاره به اینکه نباید میان نام‌های ایرانی و مذهبی دوقطبی ایجاد کنیم، ادامه داد: همه این نام‌ها می‌توانند در شکل‌گیری و تقویت هویت ملی ما مؤثر باشند. مهم این است که نام انتخاب‌شده در چهارچوب فرهنگی ایرانی قرار بگیرد و معنای آن نیز برای خانواده و در آینده برای خود فرد روشن باشد.
عضو هیأت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد افزود: بسیاری از نام‌های ایرانی دارای معانی عمیق و لطیفی هستند که با روحیه لطافت، ظلم‌ستیزی و آزادگی ایرانیان عجین است. اگر این معانی به‌درستی معرفی شوند، افراد هنگام انتخاب نام صرفاً به ظاهر و متفاوت بودن آن توجه نمی‌کنند، بلکه به عمق معنایی و فرهنگی آن نیز اهمیت خواهند داد. از سوی دیگر، نام‌های برگرفته از شاهنامه و آثار ادبی و تاریخی ایران نیز ظرفیت بسیار خوبی برای معرفی دارند. اگر این نام‌ها در رسانه‌ها و برنامه‌های فرهنگی بیشتر مطرح شوند، ممکن است خانواده‌ها به شناخت شخصیت‌های تاریخی و ادبی مرتبط با آن‌ها نیز علاقه‌مند شوند. حسنی درباره عوامل نگران‌کننده و آسیب‌زا در اسم‌گذاری، گفت: گاهی با نام‌هایی مواجه می‌شویم که نه‌تنها ریشه مشخصی در فرهنگ ایرانی ندارند، بلکه انتخاب آن‌ها صرفاً به دلیل متفاوت و نوآورانه بودن انجام می‌شود.
این مسئله می‌تواند نگران‌کننده‌تر باشد. همچنین مخفف کردن و ناقص بیان کردن نام‌ها نیز نباید به‌عنوان نشانه مدرن بودن تلقی شود، در حالی که چنین رفتارهایی نشان‌دهنده نوعی تأخر فرهنگی در شناخت ارزش‌های واقعی و معنایی نام‌ها است. وی بیان کرد: از سوی دیگر، نباید نام‌های عربی را در تقابل با نام‌های ایرانی قرار دهیم. بسیاری از این نام‌ها انتخاب خود ایرانیان بوده و در طول تاریخ با فرهنگ ما عجین شده‌اند و اگر انتخاب، انتخابی آگاهانه و همراه با شناخت باشد، می‌تواند به توسعه فرهنگی منجر شود.
گرایش به نام‌های ملی و ایرانی که امروزه افزایش یافته را نباید مغایر با فرهنگ دینی بدانیم. وقتی نام‌ها برگرفته از یک هویت هستند، می‌توانند انتخاب شوند؛ اما نام‌هایی که ممکن است فرهنگ ما را به خطر بیاندازند، اسامی هستند که ناقص گفته می‌شوند یا معانی پشت آنان درک نمی‌شوند. در طول زمان که سلایق و گرایشات مردم در انتخاب‌های روزمره دستخوش تغییر می‌شوند، نام نیز به مسئله‌ای تبدیل شده که خود را متناسب با فرهنگ روز وفق می‌دهد. شاید سلیقه نسل‌ها در انتخاب نام تغییر کند و نام‌هایی از صدر فهرست به رتبه‌های پایین‌تر بروند، اما آنچه نباید در این تغییرات فراموش شود، پیوند میان نام، معنا و هویت است.
منبع: ایسنا خراسان رضوی
