زعفران برای ایران، فراتر از یک محصول کشاورزی یا کالای صادراتی است؛ این گیاه ارزشمند که با فرهنگ و اقلیم کویری خراسان گره خورده، نمادی از سخت‌کوشی کشاورزانی است که سال‌ها میراث‌دار طلای سرخ بوده‌اند. تولید زعفران، از آبیاری در شب‌های سرد کویر تا برداشت محصول، حاصل تلاش و مبارزه با سختی‌های طبیعت است و هر رشته آن، روایتگر رنج و زحمت کشاورزان خراسان است.
صبح مشهد- آنچه امروز بر سر این محصول استراتژیک می‌گذرد، بیانگر دو واقعیت متفاوت است؛ از یک سو، تلاش کشاورزان برای حفظ کیفیت زعفران و جایگاه جهانی ایران ادامه دارد و از سوی دیگر، مشکلات صادراتی، نوسانات ارزی و رقابت کشورهای دیگر، موقعیت ایران را در بازارهای بین‌المللی با چالش مواجه کرده است.
با توجه به سهم قابل‌توجه خراسان در تولید زعفران جهان، این ظرفیت ارزشمند در کنار فرصت‌های اقتصادی، مسئولیت مهمی نیز بر دوش سیاست‌گذاران و فعالان اقتصادی قرار می‌دهد. هرگونه اختلال در ارتباط میان تولید و بازارهای جهانی، علاوه بر صادرکنندگان، بیش از همه کشاورزانی را متضرر می‌کند که سرمایه و درآمد سالانه‌شان به فروش محصول و تصمیم‌گیری‌های کلان اقتصادی وابسته است.
در این راستا، بر این قرار گرفتیم، در آستانه فصل برداشت زعفران، به بررسی این پرسش مهم می‌پردازد که چگونه می‌توان با حمایت از کشاورزان در برابر افزایش هزینه‌های تولید و رفع موانع صادراتی، جایگاه زعفران ایرانی را در بازارهای جهانی حفظ کرد و مانع از واگذاری سهم بازار به رقبا شد.
بدون حمایت از زعفران‌کاران، صادرات پایدار نخواهد ماند
غلامرضا میری در گفت‌وگو با خبرنگاران اشاره به چالش‌های پیش‌روی صادرات زعفران، اظهار کرد: با وجود تحریم‌ها، محدودیت‌ها و کاهش پروازها، تلاش می‌کنیم صادرات زعفران از مسیرهای جایگزین ادامه پیدا کند؛ هرچند استفاده از این مسیرها با هزینه‌ها و ریسک‌های بیشتری همراه است. در حال حاضر، مسیرهای سنتی صادرات از طریق ترکیه و ارمنستان با مشکلاتی مواجه‌اند و صادرات به چین نیز با چالش‌های جدی روبه‌روست، با این حال روند صادرات زعفران متوقف نشده است.
برخی موانع داخلی نیز بر دشواری‌های صادرات افزوده‌اند؛ این در حالی است که حدود ۹۰ درصد زعفران تولیدی کشور باید به بازارهای خارجی عرضه شود. بنابراین، هرگونه اختلال در روند صادرات این محصول می‌تواند پیامدهای اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد و معیشت هزاران خانواده کشاورز را تحت تاثیر قرار دهد.
وی با انتقاد از برخورد برخی نهادها، افزود: در حالی که صادرکنندگان برای خروج زعفران از کشور و حفظ بازارهای خارجی تلاش می‌کنند، انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول به جای ایجاد مانع، همکاری‌های لازم را برای تسهیل صادرات انجام دهند.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی با اشاره به آمارهای اعلام‌شده از سوی نمایندگان مجلس درباره افزایش تولید زعفران، تصریح کرد: بر اساس این آمارها، تولید زعفران با افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی مواجه شده است. اگر ظرفیت صادراتی کشور متناسب با این رشد افزایش پیدا نکند، کشاورزان با بحران جدی روبه‌رو خواهند شد.
انتظار می‌رود با اتخاذ تدابیر مناسب و تسهیل فرآیند صادرات، زمینه عرضه زعفران ایران در بازارهای جهانی فراهم شود؛ چراکه معیشت حدود ۷۰۰ هزار بهره‌بردار و ۷۰ هزار خانواده به این محصول وابسته است و هرگونه اختلال در روند صادرات می‌تواند زندگی و فعالیت اقتصادی این افراد را با چالش مواجه کند.
میری با اشاره به ضرورت ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی و ترانزیت از مسیر افغانستان، بیان کرد: برای استفاده از این مسیر، به توافق‌هایی در سطح دولت‌های دو کشور نیاز داریم تا امکان ترانزیت زعفران از طریق افغانستان فراهم شود. این اقدام می‌تواند برای هر دو کشور منفعت داشته باشد؛ زیرا از یک سو، امکان انتقال محصول به بازارهای هدف فراهم می‌شود و از سوی دیگر، افغانستان نیز از مزایای اقتصادی ترانزیت بهره‌مند خواهد شد. تسهیل این مسیر می‌تواند بخشی از مشکلات فعلی صادرکنندگان را کاهش دهد و از افزایش فشار بر بازار داخلی جلوگیری کند.
وی با اشاره به پیامدهای محدودیت‌های صادراتی بر جایگاه جهانی زعفران ایران، خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه ایران یکی از منابع اصلی تامین زعفران در جهان است، هنگامی که مسیرهای قانونی صادرات با چالش مواجه می‌شوند، زمینه برای افزایش قاچاق این محصول نیز فراهم می‌گردد. از سوی دیگر، با نوعی رقابت تبلیغاتی از سوی رقبای جهانی مواجه هستیم.
آن‌ها با استفاده از مشکلات لجستیکی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، به خریداران در کشورهای هدف القا می‌کنند که ایران دیگر قادر به تامین زعفران نیست یا در صورت عرضه محصول، قیمت آن به دلیل ریسک‌های موجود، ۳۰ تا ۴۰ درصد بیشتر از حد معمول خواهد بود.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی تصریح کرد: این شرایط باعث می‌شود بخشی از مشتریان وفادار ایران نیز در معرض تهدید قرار بگیرند و بازارهایی که طی سال‌ها برای به دست آوردن آن‌ها تلاش شده، با خطر از دست رفتن مواجه شوند. هنگامی که مسیرهای رسمی صادرات با محدودیت روبه‌رو می‌شوند و پاسخگوی نیاز بازار نیستند، برخی تجار نیز به دلیل ضرورت تامین محصول به سمت روش‌های غیرقانونی سوق پیدا می‌کنند؛ موضوعی که آسیب بزرگی به اقتصاد کشور وارد می‌کند.
وی ادامه داد: در حال حاضر، شاهد از دست رفتن برخی مشتریان قدیمی هستیم. برای نمونه، در بازارهایی مانند هند که در گذشته مشتریان وفاداری داشتیم، برخی تجار اعلام می‌کنند که دیگر نمی‌توانند از طریق کانال‌های رسمی با ایران همکاری کنند؛ زیرا نگران‌اند که ایران نتواند نیاز آن‌ها را به‌موقع تامین کند یا قیمت محصول به دلیل محدودیت‌های موجود بسیار افزایش یابد. این وضعیت اعتماد مشتریان را تحت تاثیر قرار می‌دهد و فرصت را برای رقبای ایران فراهم می‌کند تا سهم بیشتری از بازارهای جهانی به دست آورند. ادامه چنین روندی می‌تواند جایگاه زعفران ایران را که حاصل سال‌ها فعالیت تولیدکنندگان و صادرکنندگان است، با تهدید جدی مواجه کند.
میری با اشاره به تاثیر سیاست‌های ارزی بر توان رقابتی صادرکنندگان، اظهار کرد: مشکلات ما تنها به فرایند صادرات و انتقال کالا محدود نمی‌شود، بلکه نحوه مدیریت ارز حاصل از صادرات نیز به یکی از چالش‌های اصلی تبدیل شده است. صادرکنندگان وظیفه قانونی خود را برای بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به کشور انجام می‌دهند، اما تفاوت قابل‌توجه میان نرخ ارز دریافتی و نرخ آن در بازار، فشار اقتصادی زیادی بر فعالیت آن‌ها وارد می‌کند. در چنین شرایطی، صادرکننده علاوه بر تحمل هزینه‌های حمل‌ونقل، محدودیت‌های تجاری و ریسک‌های صادراتی، با مشکلات مربوط به بازگشت ارز نیز مواجه است.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی با انتقاد از مشکلات ارزی صادرکنندگان، بیان کرد: صادرکنندگان برای انتقال زعفران به بازارهای خارجی با هزینه‌ها و ریسک‌های زیادی روبه‌رو هستند، اما تفاوت نرخ ارز حاصل از صادرات با نرخ آن در بازار نیز فشار مالی مضاعفی به آن‌ها وارد می‌کند. در چنین شرایطی، ادامه صادرات با قیمت‌های فعلی می‌تواند انگیزه صادرکنندگان را برای فعالیت در بازارهای جهانی کاهش دهد. لازم است در تعیین قیمت صادراتی زعفران، هزینه‌ها و مشکلات پیش‌روی صادرکنندگان نیز در نظر گرفته شود تا آن‌ها بتوانند ضمن انجام تعهدات ارزی خود، با شرایط اقتصادی مناسب‌تری به فعالیت ادامه دهند.
وی با تاکید بر ضرورت حمایت از تولیدکنندگان، اظهار کرد: درخواست ما دریافت تسهیلات یا مشوق‌های ویژه برای صادرکنندگان نیست، بلکه نگرانی اصلی، وضعیت کشاورزانی است که با افزایش هزینه‌های تولید مواجه‌اند. کشت هر هکتار زعفران هزینه‌های سنگینی از جمله تامین آب، کود و دستمزد نیروی کار را به کشاورز تحمیل می‌کند و هزینه‌های تولید به صدها میلیون تومان می‌رسد. با این حال، در فصل برداشت این نگرانی وجود دارد که کشاورز نتواند محصول خود را با قیمتی بفروشد که هزینه‌های تولیدش را جبران کند. اگر از کشاورزان حمایت نشود و هزینه‌های تولید آن‌ها تامین نگردد، ادامه کشت زعفران با مشکل مواجه خواهد شد و در نتیجه، صادرات این محصول نیز کاهش می‌یابد. بنابراین، لازم است با حمایت از کشاورزان و فراهم کردن شرایط مناسب برای تولید، انگیزه آن‌ها برای ادامه کشت حفظ شود.
میری با اشاره به ضرورت تامین نقدینگی زعفران‌کاران، تصریح کرد: پیشنهاد ما تشکیل صندوق‌های حمایتی است تا با خرید زعفران یا پرداخت بخشی از بهای محصول، به تامین نقدینگی کشاورزان کمک کنند. این صندوق‌ها می‌توانند هنگام تحویل محصول، بخشی از بهای زعفران را به‌صورت فوری به کشاورز پرداخت کنند و مابقی مبلغ را طبق سازوکاری مشخص در زمان دیگری بپردازند. به این ترتیب، کشاورز در روزهای ابتدایی فصل برداشت که معمولا با مشکلات مالی بیشتری روبه‌روست، مجبور نمی‌شود برای تامین هزینه‌های زندگی و تولید، محصول خود را با قیمت پایین بفروشد. با پیگیری‌های دکتر زنگنه، نماینده مجلس، در زمینه حمایت از کشاورزان و تشکیل صندوق‌های حمایتی، اقداماتی انجام شده است که امیدواریم هرچه سریع‌تر به مرحله اجرا برسند.
منبع: ایسنا خراسان رضوی
