عملیات مرمت و استحکامبخشی سطوح کاشیکاری ایوان تاریخی تلگرافخانه، در صحن آزادی حرم مطهر رضوی، با هدف حفظ اصالت معماری و بازآفرینی تزیینات کاشیکاری آن، با موفقیت به پایان رسید.
به گزارش صبح مشهد، عملیات مرمت و استحکامبخشی سطوح کاشیکاری هفترنگی نما و بدنه داخلی ایوان تلگرافخانه (ایوان شمالی صحن آزادی) حرم مطهر امام رضا (ع)، پس از طی مراحل تخصصی و چندلایه، به همت استادکاران سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی با موفقیت به پایان رسید و یکی از شاخصترین فضاهای تاریخی حرم حضرت شمس الشموس (ع) بار دیگر جلوهای درخور شأن و قدمت خود، یافت.
ایوان تلگرافخانه از شاهکارهای معماری و هنر دوره قاجار
ایوان تلگرافخانه که به دلیل مجاورت تاریخی با ساختمان تلگرافخانه و سپس مخابرات حرم به این نام شناخته میشود، از شاهکارهای معماری و هنر دوره قاجار به شمار میآید.
این ایوان با حدود هفت متر عمق، ۱۷ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر ارتفاع، همواره یکی از گذرگاههای مهم زائران میان صحن نو (آزادی) و صحن عتیق (انقلاب) بوده و امروز نیز در قلب مجموعه اماکن متبرکه، نقشی مؤثر در خوانش معماری حرم ایفا میکند.
تزیینات داخلی ایوان تلگرافخانه، مجموعهای کمنظیر از کاشیکاریهای نفیس دوره قاجار را در خود جای داده است؛ از قابهای کاشی با زمینه لاجوردی و طرحهای گل و مرغ، تا کتیبههای نستعلیق سفید بر بستر لاجوردی و آیات قرآنی با خط ثلث که همگی از نمونههای ممتاز هنر کاشیکاری و خوشنویسی حرم مطهر رضوی به شمار میآیند.
کتیبه مشهور با مطلع «بیا ای لاجوردی طاق در گردون مینایی…» نیز از شاخصترین جلوههای هنری این ایوان است.
بررسیهای تخصصی نشان میداد که در گذر زمان، عوامل طبیعی همچون شوکهای حرارتی، کج بارانها، وزش باد و نفوذ رطوبت ناشی از بارندگیها، به همراه فرسایش ملاتهای اتصالی پوسته تزیینی، موجب بروز آسیبهایی در بدنه و تزیینات ایوان شده است.
ازسوی دیگر، نبود رسیدگیهای مقطعی، انجام تعمیرات غیراصولی و تعویضهای غیرهمگن کاشیها در دورههای مختلف و همچنین نشست جرم و آلودگی بر سطح کاشیها به دلیل قرارگیری حرم در پرترددترین نقطه شهری، بر شدت این آسیبها افزوده بود.
این آسیبها به صورت جداشدگی کاشیها و تزیینات هنری از بستر اصلی، ترک و شکستگی در کاشیها، خردشدگی و ریزش لعاب برخی قطعات، نبود بخشی از کاشیها و ناهمگونی نقش و رنگ در تعویضهای پیشین نمود یافته بود؛ موضوعی که ضرورت اجرای یک مرمت اصولی و حفاظتی را، بیشازپیش آشکار میکرد.
آغاز مرمت اصولی با نظارت تخصصی
در همین راستا و در پی بررسی دقیق و مستمر، وضعیت ایوان تلگرافخانه، تحت هدایت و نظارت عالیه کارگروه مرمت حرم مطهر رضوی، پروژه مرمت با هدف حفاظت از تزیینات تاریخی، جلوگیری از فرسایش بیشتر، بازآفرینی جلوههای اصیل معماری اسلامی-ایرانی و تقویت اتصال پوسته تزیینی بدنه ایوان در دستور کار، قرار گرفت.
موزونسازی رنگ و تقویت اتصال پوسته تزیینی
کاشیهای ترکخورده مورد ترمیم و استحکامبخشی قرار گرفتند و کاشیهای مفقود یا به شدت آسیب دیده، بر اساس الگوهای اصیل و نقوش موجود، بازطراحی و ساخته شدند.
طرحاندازی و نصب کاشیهای جدید با تطبیق کامل نقش، رنگ و بافت انجام شد تا هماهنگی بصری اثر حفظ شود. در پایان نیز ترمیم بندهای کاشیکاری و موزونسازی رنگی در محل اتصال قطعات صورت گرفت تا پیوستگی کلی پوسته تزیینی ایوان، تقویت شود.
ناحیه مقرنس ایوان که با کاشی معرق اجرا شده است، مرمت دقیق و اصولی را پشت سر گذاشت و در بخش رخبام، کاشیهای هفترنگی پیشبر تثبیت و بازسازی شدند.
همزمان، مستندسازی ساختار تاریخی ایوان و دورههای مختلف ساخت و تعمیرات آن انجام شد تا اطلاعات دقیق و قابلاستناد برای آیندگان و پروژههای حفاظتی آتی ثبت شود. اصلاح و بهروزرسانی نورپردازی ایوان نیز از دیگر بخشهای پایانی این پروژه بود که به افزایش خوانایی و جلوهمندی تزیینات، کمک کرده است.
نمای بیرونی ایوان تلگرافخانه که در دهه ۱۳۴۰ شمسی کاشیکاری شده بود نیز در این عملیات مورد توجه قرار گرفت تا هماهنگی میان بخشهای تاریخی و مرمتشده حفظ شود.
این پروژه ادامهای بر تلاشهای مرمتی پیشین به شمار میآید؛ از اقدامات طاهر رضوی مصنعالتولیه در سال ۱۳۵۱ قمری گرفته تا مرمتهای محدود دهههای ۶۰ و ۸۰ شمسی.
با پایان این عملیات، ایوان تلگرافخانه، بار دیگر بهعنوان یکی از فضاهای شاخص معماری و هنر اسلامی-ایرانی در حرم مطهر رضوی میدرخشد؛ ایوانی که اکنون، در سکوت کاشیها و درخشش رنگها، روایتگر تاریخ، هنر و حضور میلیونها زائری است که از زیر طاق آن عبور کرده و خواهند کرد و با مرمت اصولی و دقیق، شکوه آن برای نسلهای آینده حفظ و ماندگار شده است.
صیانت از اصالت تاریخی ایوان مقصوره؛ نیمگنبد گوهرشاد با کاشیهای دستچین بازسازی شد
مرمت نیم گنبد محراب ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد در حرم مطهر امام رضا (ع) با تلاش سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی به پایان رسید.
این نیمگنبد که در بالای مقرنس محراب ایوان مقصوره قرار دارد، در سالهای اخیر به دلیل ترکخوردگی در کاشیهای گنبد و نفوذ رطوبت در معرض آسیب قرار گرفته بود؛ موضوعی که خطر تخریب مقرنسها و ملاتهای گچی را افزایش میداد.
بر اساس بررسیهای تخصصی کارگروه مرمت حرم، تصمیم بر آن شد، نرهچینی پیشین که حدود ۶۰ سال قبل نصب شده بود، به طور کامل جمعآوری شود. این لایه به دلیل نبود سیستم تهویه و عایقبندی مناسب، زمینه نفوذ رطوبت و ایجاد ترک را فراهم کرده بود از همین رو پس از برداشتن لایه کاشی و ملات، سبکسازی روی گنبد با جمعآوری لایههای آجری الحاقی صورت گرفت.
در مرحله بعد، متخصصان برای خروج رطوبت و نفس کشیدن بنا، یک پوسته توخالی آجری در زیر کاشی کاریهای جدید ایجاد کردند. در این فضا، لولههایی با قطر ۲.۵ سانتیمتر برای گردش هوا تعبیه شد تا رطوبت احتمالی را از بستر اصلی دور کرده و مانع آسیب به مقرنس ایوان شود. پس از ایجاد این کانال تنفسی، یک لایه عایق رطوبتی همراه با شبکه آرماتور به عنوان بستر نصب نره چینی نیمگنبد اجرا شد تا این نیمگنبد در برابر نوسانات محیطی مقاومتر شود.
بر اساس گزارش سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، انتخاب این رویکرد نوین، بر پایه تجربههای گذشته و بهمنظور رفع ریشهای مشکلات ساختاری صورت گرفته است. مساحت کل عملیات مرمت حدود ۵۰ متر مربع بوده و اجرای پروژه چهار ماه به طول انجامیده است که شامل دو ماه آمادهسازی بستر توسط نیروهای سازمان و دو ماه اجرای عملیات تهیه کاشی نره و نصب آن توسط پیمانکار بوده است.
همچنین در هفتم بهمنماه، کاشیهای جدید نیمگنبد نیز بهصورت دستچین و با همان طرح و مشخصات گذشته و با بهرهگیری از روشهای سنتی تولید کاشی آماده و اجرا شد، تا اصالت تاریخی بنا حفظ شود.
شایان ذکر است نیمگنبد مسجد گوهرشاد در زمان ساخت به صورت خشتی اجرا شده بود و کاشیکاری آن در دورههای بعد افزوده شد. در واقع با تکمیل این عملیات، آسیبهای گذشته برطرف شده و نیمگنبد مسجد گوهرشاد با سازوکاری پایدار و قابل اعتماد برای سالهای آینده محافظت خواهد شد. این اقدام بخشی از برنامه گسترده حرم مطهر برای صیانت از میراث معماری و هنری یکی از شاخصترین بناهای تاریخی مشهد است.
